Jakie właściwości mają liście konopi? Skład chemiczny i zastosowanie Cannabis sativa L

Jakie właściwości mają liście konopi? Skład chemiczny i zastosowanie Cannabis sativa L.

Konopie siewne (Cannabis sativa L.) to jednoroczne rośliny dwupienne należące do rodziny konopiowatych (Cannabaceae), znane z szerokiego zastosowania w wielu dziedzinach – od przemysłu spożywczego i tekstylnego, po kosmetyczny i farmaceutyczny. Ich historia upraw sięga tysięcy lat wstecz, począwszy od Azji Centralnej, gdzie były wykorzystywane zarówno jako roślina włóknista, jak i zioło lecznicze. Współcześnie obserwuje się intensyfikację badań nad konopiami w kontekście ich właściwości prozdrowotnych, a także rosnące zainteresowanie wykorzystaniem liści tej rośliny.

Wyróżnia się trzy główne odmiany botaniczne konopi siewnych:

• Cannabis sativa subsp. sativa – tzw. konopie włókniste, charakteryzujące się niską zawartością THC ( poniżej 0,3%) i wysoką zawartością włókna; wykorzystywane przemysłowo.
• Cannabis sativa subsp. indica – znane jako konopie indyjskie, zawierające znacznie więcej THC, wykorzystywane głównie w celach medycznych i rekreacyjnych.
• Cannabis sativa var. ruderalis – dziko rosnąca forma o niskim wzroście, odporna na niekorzystne warunki środowiskowe, często wykorzystywana w krzyżówkach hodowlanych dzięki autofloweringowi.

Najistotniejsze różnice pomiędzy tymi odmianami dotyczą zawartości kannabinoidów, morfologii (np. wysokość rośliny, kształt liści), cyklu wegetacyjnego oraz zastosowania. W artykule skupiliśmy  się na właściwościach liści odmiany siewnej – Cannabis sativa L.– powszechnie uznawanej za legalną i bezpieczną pod względem zawartości substancji psychoaktywnych.

2. Skład fitochemiczny liści  konopi

Liście konopi zawierają szereg związków bioaktywnych, które odgrywają istotną rolę w działaniach prozdrowotnych rośliny:

• Kannabinoidy – głównymi przedstawicielami są kwas kannabidiolowy (CBDA), kwas tetrahydrokannabinolowy (THCA), a także niewielkie ilości kannabinolu (CBN), kannabigerolu (CBG) i ich kwasowych prekursorów. Choć zawartość kannabinoidów w liściach jest niższa niż w kwiatach, obecność tych związków ma znaczenie terapeutyczne, zwłaszcza przy ekstrakcji surowca do produkcji olejków i nalewek.
• Terpeny – m.in. β-kariofilen, α-humulen, mircen, limonen, linalol, α- i β-pinen, które odpowiadają za charakterystyczny zapach konopi oraz wykazują działanie przeciwbakteryjne, przeciwzapalne i uspokajające. Terpeny te wpływają także na tzw. efekt świty (ang. entourage effect), zwiększając synergicznie skuteczność kannabinoidów.
• Flawonoidy i związki fenolowe – np. apigenina, luteolina, kwercetyna i kannaflawina A i B. Wykazują silne działanie antyoksydacyjne, przeciwnowotworowe i neuroprotekcyjne. Wspomagają układ krążenia i immunologiczny.
• Chlorofil i karotenoidy – w tym β-karoten, luteina i zeaksantyna. Związki te pełnią funkcje ochronne przed stresem oksydacyjnym i wspierają detoksykację organizmu. Chlorofil dodatkowo może działać jako naturalny odświeżacz oddechu i czynnik wspomagający procesy gojenia.

Zawartość poszczególnych składników może różnić się w zależności od odmiany konopi, warunków uprawy, etapu wegetacji oraz sposobu suszenia i przechowywania liści. Bogactwo związków bioaktywnych obecnych w liściach konopi czyni je wartościowym surowcem zielarskim i przemysłowym.

3. Właściwości biologiczne konopi

Zgodnie z danymi z pracy Markowskiej i in. (2021), liście konopi wykazują wielowymiarowe działanie biologiczne wynikające z obecności szerokiego spektrum związków bioaktywnych. W szczególności zwraca się uwagę na synergiczne oddziaływanie kannabinoidów, terpenów i flawonoidów, które wspólnie wpływają na fizjologię człowieka w ramach tzw. efektu świty (entourage effect).

1. Przeciwzapalne i przeciwutleniające: Fitokannabinoidy, takie jak CBD, CBG oraz ich kwasowe formy (CBDA, CBGA), wykazują zdolność do modulowania szlaków zapalnych poprzez wpływ na receptory CB2 układu endokannabinoidowego oraz receptory TRPV1. Związki te hamują produkcję cytokin prozapalnych (m.in. TNF-α, IL-6), redukują stres oksydacyjny oraz stabilizują błony komórkowe. Obecność flawonoidów, takich jak apigenina i kwercetyna, wzmacnia efekt antyoksydacyjny poprzez neutralizację wolnych rodników i chelatowanie jonów metali ciężkich.
2. Antybakteryjne: Badania wykazały, że niektóre kannabinoidy (zwłaszcza CBD i CBG) działają przeciwko opornym szczepom bakterii Gram-dodatnich, w tym metycylinoopornym szczepom Staphylococcus aureus (MRSA). Mechanizm działania obejmuje zaburzenie błony komórkowej bakterii oraz zakłócanie szlaków biosyntezy białek bakteryjnych. Składniki te mogą stanowić bazę do opracowania fitoterapeutycznych środków przeciwbakteryjnych.
3. Potencjał neuroprotekcyjny: Liście konopi zawierają CBD, które działa jako modulator allosteryczny receptorów GABA-A oraz agonista receptorów serotoninowych 5-HT1A. Dzięki tym właściwościom kannabidiol może redukować nadmierne pobudzenie neuronów, działać przeciwlękowo, przeciwdrgawkowo oraz wspomagać neurogenezę. Dodatkowo, wykazano jego zdolność do ograniczania uszkodzeń wywołanych stresem oksydacyjnym i stanem zapalnym w ośrodkowym układzie nerwowym, co sugeruje jego zastosowanie w terapii chorób neurodegeneracyjnych, takich jak Alzheimer czy Parkinson.

4. Zastosowania liści konopi

Tak jak już wyżej wspomnieliśmy w artykule omawiane są wyłącznie liście konopi siewnych (Cannabis sativa L.) czyli legalnych w Polsce odmian włóknistych, zawierających poniżej 0,3% THC. Należy podkreślić, że pozostałe odmiany konopi – takie jak Cannabis indica czy odmiany hybrydowe o wyższej zawartości tetrahydrokannabinolu – mimo że wykazują interesujące właściwości terapeutyczne, nie są dopuszczone do uprawy i obrotu na terenie Polski poza zastosowaniami ściśle kontrolowanymi naukowo lub medycznie.

1. Suplementy diety i żywność funkcjonalna: Liście konopi siewnych najczęściej przetwarzane są w formie suszu, wykorzystywanego między innymi do waporyzacji lub po prostu jako herbata konopna. Stosuje się je również do produkcji ekstraktów, takich jak olejki CBD, a także rozdrabnia i dodaje do żywności jako składnik funkcjonalny. Wykorzystuje się je w koktajlach roślinnych, smoothies, sokach czy daniach wegańskich – wzbogacając je w chlorofil, błonnik, fitokannabinoidy oraz terpeny. Obecność kwasów kannabinoidowych, takich jak CBDA, wspiera działanie przeciwzapalne i antyoksydacyjne, co uzasadnia zastosowanie liści konopi w produktach wspomagających pracę układu odpornościowego i trawiennego.
2. Produkty kosmetyczne: Liście konopi są cennym surowcem dla przemysłu kosmetycznego. Ekstrakty wodne, alkoholowe oraz olejowe wykazują działanie kojące, antybakteryjne, regenerujące i przeciwzapalne. Są wykorzystywane w kosmetykach konopnych do pielęgnacji skóry problematycznej (trądzik, AZS, łuszczyca), włosów oraz w produktach po opalaniu. Ich zastosowanie obejmuje kremy  z konopi do twarzy i rąk, toniki, maści konopne dermatologiczne, mydła i szampony konopne do włosów. Chlorofil i polifenole zawarte w liściach działają także jako składniki wspomagające detoksykację skóry.
3. Surowiec farmaceutyczny: W warunkach farmaceutycznych liście konopi siewnych stanowią źródło kwasów kannabinoidowych, zwłaszcza CBDA, o potencjale terapeutycznym. Wykorzystywane są do produkcji preparatów recepturowych w formie nalewek, wyciągów, kapsułek czy maści z konopi. W przeciwieństwie do konopi indyjskich, których głównym celem jest pozyskanie THC, w konopiach siewnych dominują niepsychoaktywne związki – co czyni je bardziej bezpiecznym i legalnym źródłem fitokannabinoidów do zastosowania w leczeniu m.in. stanów zapalnych, bólu neuropatycznego czy zaburzeń lękowych.

5. Uwagi prawne i toksykologiczne

W Polsce prawo jasno rozróżnia legalne konopie włókniste (Cannabis sativa L. subsp. sativa) od pozostałych odmian konopi, które ze względu na wysoką zawartość psychoaktywnego THC są zakazane poza ściśle określonymi wyjątkami medycznymi. Legalne są wyłącznie rośliny zawierające nie więcej niż 0,3% THC w przeliczeniu na suchą masę ziela. Dotyczy to zarówno ich uprawy, jak i przetwórstwa oraz wykorzystania.

Susz konopny może być wykorzystywane w Polsce tylko w ramach przemysłu (spożywczego, kosmetycznego, tekstylnego, chemicznego), badań naukowych oraz wytwarzania preparatów recepturowych w aptekach. Wykorzystanie ich jako surowca zielarskiego, np. w suplementy diety CBD lub w herbatach konopnych, wymaga zgodności z przepisami UE dotyczącymi tzw. „nowej żywności” (novel food). Oznacza to obowiązek udokumentowania historii spożycia takiego produktu przed 15 maja 1997 r. lub przeprowadzenia procedury autoryzacji na poziomie Komisji Europejskiej.

Z punktu widzenia toksykologii, produkty zawierające THC muszą być monitorowane pod względem jego zawartości i nie mogą przekraczać tzw. ostrej dawki referencyjnej (ARfD), która wynosi 1 µg THC/kg masy ciała dziennie – zgodnie z wytycznymi EFSA. Ponadto istotne jest eliminowanie z surowców substancji przeciwżywieniowych, takich jak kwas fitynowy, taniny skondensowane czy glikozydy cyjanogenne, które mogą występować w surowcu nieprzetworzonym.

Liście konopi siewnych, mimo że przez dekady pozostawały na marginesie badań i zastosowań praktycznych, obecnie zyskują coraz większe uznanie jako cenne źródło fitokannabinoidów, flawonoidów i terpenów. Ich potencjał terapeutyczny, antyoksydacyjny, przeciwbakteryjny i neuroprotekcyjny otwiera nowe możliwości w fitoterapii, dietetyce i dermatologii. Rosnąca liczba badań przedklinicznych i klinicznych sugeruje zasadność dalszej eksploracji zastosowań liści Cannabis sativa L., szczególnie w kontekście łagodzenia objawów przewlekłych stanów zapalnych, stresu oksydacyjnego oraz wspomagania terapii chorób neurodegeneracyjnych.

Z uwagi na ograniczenia prawne i konieczność przestrzegania norm jakościowych, wdrażanie produktów z liści konopi wymaga ścisłej kontroli surowca, metod ekstrakcji oraz oznakowania produktów końcowych. Niemniej jednak, w świetle aktualnych danych naukowych, konopie włókniste stanowią istotny surowiec przyszłości – zarówno w ujęciu funkcjonalnym, jak i ekologicznym.

Źródło: Markowska J., Polak E., Drabent A., Żak A. (2021). Konopie siewne Cannabis sativa L. – odmiany, właściwości, zastosowanie. Żywność. Nauka. Technologia. Jakość, 28(2), 90-105.